وداع با پدر علم روباتیک ایران

مراسم تشییع پیکر دکتر کارولوکس استاد دانشگاه تهران روز دوشنبه با حضور فرهاد رهبر رئیس دانشگاه و علی اکبر صالحی رئیس سازمان انرژی اتمی از محل پردیس فنی دانشگاه تهران تا سر در دانشگاه برگزار شد.

به گزارش مهر، مراسمی نیز دیروز در کلیسایی در خیابان 30 تیر برگزار می شود و پس از آن پیکر این استاد در قبرستان ارامنه تهران به خاک سپرده می شود.

دکتر کارولوکس تحصیلات کارشناسی و کارشناسی ارشد خود را از دانشکده فنی دانشگاه تهران و دکتری خود را از دانشگاه برکلی کالیفرنیا دریافت کرده بود و در سال 1385 به دلیل فعالیت های منحصر به فرد آموزشی و تحقیقاتی در زمینه مهندسی کامپیوتر، روباتیک و هوش مصنوعی به عنوان چهره ماندگار مهندسی کشور برگزیده شده بود.

کارو لوکس متولد سال 1328 در اصفهان بود. وی بنیانگذار و مدیر قطب کنترل و پردازش هوشمند و پدر علم روباتیک ایران بود. پرفسور کارو لوکس در 17 تیرماه 1389 دار فانی را وداع گفت.

بخش دانش و فناوری تبیان نیز ضایعه درگذشت این استاد برجسته ایرانی را به خانواده آن عزیز، جامعه ارامنه کشور و همه شاگردانش و به جامعه علمی کشور تسلیت می گوید ، یادش جاودان باد.

مصاحبه شنیدنی از پروفسور کارولوکس

آقای دکتر! اگر امکان دارد اول خودتان را معرفی کنید.

من «کارولوکس»، متولد سال 1328 در «اصفهان» هستم.

البته خانواده­ی ما در تهران زندگی می­کرد ولی من از طرف پدری و مادری هر دو اصفهانی هستم و خودم هم که متولد اصفهان هستم.

چون خانواده تابستان­ها به اصفهان (موطن خودشان) می­رفتند و من هم یکی از همین تابستان­ها به‌دنیا آمدم اغلب تابستان­های من در اصفهان گذشته است؛ ضمن این‌که از بچگی تهران بودم. بنابراین هم «تهرانی» و هم «اصفهانی» به‌حساب می­آیم!

اخیراً هم کشف کردم که نا­آگاهِ من بیش‌تر «اصفهانی» است تا «تهرانی»!!!

یک‌نفر مثل شما که مصاحبه­ای با من داشت سؤالی پرسید:

که اگر دو تیم بازی داشته باشند که شما از قبل احساس خاصی به هیچ‌کدام از آن دو تیم نداشته باشید یکی از اصفهان و دیگری از تهران باشد دوست دارید کدام تیم برنده­ی بازی باشد؟

من آن­جا احساس کردم که ناخودآگاه من بیش‌تر «اصفهانی» است!

 دنیا با توجه به حسابگری فراگیر و جهان‌شمول به این سمت می‌رود که همه‌چیز به یک ابزار محاسبه‌ای و کامپیوتری تبدیل شود و کامپیوتر به‌معنی اخصّ از دنیا مثل: «مین‌فریم» (Mainframe) حذف خواهد شد و به جایش ابزارهای محاسبه‌ای نامرئی خواهند آمد.

چون مخاطبین ما بچه­های دبیرستانی هستند، بچه­ها دوست دارند راجع به محل­های تحصیل­تان حتی دبستان، راهنمایی و دبیرستان و جاهایی که تشریف داشتید دانشگاه­هایی که درس خواندید توضیح بفرمایید.

جواب این سؤال خیلی واضح است. برای این‌که آمادگی، کودکستان، دبستان و دبیرستانم یک­جا بود!

 کدام مدرسه بودید؟

مدرسه­ی «کوشش» پسران که مدرسه­ی اقلیت­ ارمنی ایران است. در ابتدا عرض کردم از مرحله­ی قبل از دوره­ی پیش­دبستانی آن­جا بودم.

این مدرسه در کدام شهر است؟

در «تهران» است؛ گفتم که تهران بزرگ شده‌ام.

 کدام منطقه­ی تهران هستید؟

من در 5 یا 6 سال اول زندگی­ام در منطقه­ی «عزیزخان» زندگی می­کردم. بعد تا حدود 10 ال 15سال پیش خانه­ی ما نزدیک «دانشگاه تهران» بود. کم بودن فاصله­ی دانشگاه تا منزل ما باعث شده بود که اغلب، خانه­ی ما بین دوست­هایم میعادگاه دوم بعد از دانشگاه باشد!

و سپس باز هم باید به منطقه­ی «یوسف­آباد» نقل مکان کنیم که هنوز این کار انجام نشده است!

 کامپیوترهای دهه‌ی آینده همه در حال تعامل با دنیای واقعی خواهند بود.

 آقای دکتر! مدارس «کوشش» کدام منطقه­ی تهران بود؟

مدرسه در منطقه­ی «قوام­السلطنه» (30 تیر کنونی) بود. البته در حال حاضر مدرسه­ی «کوشش» پسران و دختران جابه­جا شده است.

 اسمش هم تغییر کرده است؟

بله! ولی کیفیت آن نسبت به آن زمان کم­تر شده است. آن موقع مدرسه­ی «کوشش» جزو مدارس تراز اول تهران بود ولی حالا دیگر نیست.

 در کدام دانشگاه­ها تحصیل کرده‌اید؟

این مسأله هم بسیار واضح است. من در دو دانشگاه تحصیل کردم. فوق‌لیسانس و مهندسی­ام را «دانشگاه تهران» گذرانده‌ام.

 آقای دکتر! از لیسانس بگویید.

زمان ما به این صورت بود که فوق‌لیسانس پیوسته بود؛ به‌این ترتیب که پس از اخذ شرایط فارغ­التحصیلی با لیسانس می­توانستیم تقاضای فارغ­التحصیلی کنیم که لیسانس مهندسی می­گرفتیم یا می­توانستیم تصمیم بگیریم که ادامه بدهیم تا شرایط فوق‌لیسانس را حایز شویم و با مدرک فوق‌لیسانس فارغ‌التحصیل می­شدیم که در آن صورت دیگر لیسانس نمی­گرفتیم.

 علم حسابگری هم دگرگون خواهد شد و آن‌زمان محیط‌های زیرک بسیار اهمیت خواهند یافت. محیط‌هایی که در آن‌جا نیازهای ساکنین باید به‌صورت پیش‌کنشی شناسایی و پیش‌بینی شود و کوشش گردد این نیازها حتی‌المقدور به‌صورت خودکار براورده شود.

 در چه رشته­ای فوق‌لیسانس می‌گرفتید؟

مهندسی برق و الکترونیکِ آن زمان که معادل «برق» و «کامپیوتر» الآن است.

 آقای دکتر! در مورد دکترا توضیح بفرمایید.

دکترا هم بعد از دانشگاه «کالیفرنیا»، «برکلی» بود. «برکلی» در آن زمان دانشگاه تراز اول دنیا شده بود و معمولاً جزو 7 الی 8 دانشگاه درجه‌ی یک آن­زمان محسوب می‌شد. از «هاروارد» و دانشگاه­های رقیب دیگر پیشی گرفته بود.

 در چه سالی؟

بین سال‌های 1352 تا 1355 که به‌سال میلادی 1973 الی 1976 می­شود.

 در آن­جا رشته‌ی تخصصی‌تان چه بود و در چه رشته­ای تحصیل کردید؟

مهندسی «برق» و «علوم کامپیوتر» یک رشته‌ی کلی بود که باید یک زمینه­ی تخصصی و دو زمینه­ی فرعی انتخاب می­کردم.

زمینه­ی تخصصی­ام «کنترل سیستم­ها» بود؛ تخصص­های فرعی من هم شامل «مالیه» یا (Finance) و «ارتباط آماری» یا (Statistical Communication) است.

 «هوش مصنوعی» همیشه سعی کرده الگوی ایده‌آل رفتار هوشمند مثلاً «منطق» را بازنمایی (Representation Logic) کند.

 آقای دکتر! راجع به مسؤولیت­های اجرایی و اجتماعی خودتان هم در گذشته و هم در حال حاضر توضیح بفرمایید.

من معمولاً مسؤولیت اجرایی کمی داشته‌ام. بیش­تر به‌عنوان عضو هیأت­علمی فعالیت می­کردم.

یک دوره مدیریت گروه مهندسی برق را داشتم؛ یک دوره مؤسس و رئیس ارشد پژوهشکده­ی جدیدی بودم که نام آن «پژوهشکده­ی سیستم­های هوشمند» واقع در «مرکز پژوهش‌های فیزیک نظری و ریاضی» بود.

 موجود هوشمند همیشه بهترین کارکرد، بهترین عمل و بهترین کنش را انتخاب می‌کند.

 منظورتان IPM است؟

بله! IPM که بعداً «پژوهشگاه علوم بنیادی» نام گرفت.

در ابتدای تأسیس «پژوهشکده­ی سیستم‌های هوشمند» پیش­بینی گرفتن مجوز پژوهشگاه شدن IPM جزو برنامه­ی ما بود که وقتی IPM پژوهشگاه بشود ما هم پژوهشکده­ای از آن پژوهشگاه باشیم.

دو سال اول پژوهشکده­ی مستقلی بود که ریاست آن به‌وسیله­ی رئیس IPM تعیین می­شد؛ در غیر این صورت شورای علمی خاص خود را داشت و وقتی IPM پژوهشگاه شد ما یکی از پژوهشکده­های آن پژوهشگاه شدیم.

پس از آن، من در آن سطح پست اجرایی نداشتم.

دوباره رئیس یک قطب علمی کنترل و سیستم­های هوشمند شدم که پس از مدتی یکی از همکارانم آقای «سلطانی­زاده» ریاستش را ادامه دادند.

مدتی هم مشاور معاونت پژوهشی وزارت علوم بودم که پست اجرایی­ای نیست.

این­ها پست­های اجرایی و اجتماعی بودند.

 بسیاری از تصمیم‌های ما تصمیم‌های به‌اندازه‌ی کافی خوب است که با صرف هزینه‌های کم‌تر محاسبه‌ای و استنباطی سریع‌تر به‌صورت سرانگشتی‌تر انجام می‌شود.

چه سالی مشاور معاونت پژوهشی وزارت علوم بودید؟

زمان دولت دوم آقای «هاشمی رفسنجانی».

 آقای «هاشمی» سال 68 بودند؟

دولت دوم‌شان سال 72 بود.

 پس در حال حاضر شما در دانشگاه تهران تدریس می­کنید؟

بله! البته اگر کامل بگویم بقیه­ی ­پست­های اجرایی، عضویت در شوراهای مختلف است.

 لطفاً بفرمایید! بقیه­ی پست­ها را هم توضیح دهید.

اگر بخواهم آن­ها را بگویم تعدادش خیلی زیاد می­شود؛ آن­ها هم جزو مسؤولیت­های اجرایی است اما جزو وظایف هیأت علمی به‌حساب می­آید؛ خیلی اجرایی محسوب نمی­شود؛ چیزی بین اجرایی و کارهای هیأت علمی. به‌نحوی کار خودم هم اجراست؛ عضو هیأت علمی بودن بالاخره یک کار اجرایی است.

 در سال‌های اخیر توجه من به عواطف و شبیه‌سازی عواطف در سیستم‌های مصنوعاً هوشمند زیاد شده و قسمت عمده‌ای از کارم در این زمینه است.

 آقای دکتر به‌طور مختصر راجع به پروژه‌های پژوهشی­ای که انجام دادید.

برای بچه­ها توضیح بدهید؛ در مورد یکی از این زمینه­ها خیلی مفصل توضیح ارائه بفرمایید؛ توضیح خود را از آن‌جایی شروع بفرمایید که بچه­ها می­دانند تا آن حدی که شما دوست دارید بچه­ها بدانند ادامه دهید. می­خواهیم فضایی را ایجاد کنید که در بچه‌ها شوق مسائل پژوهشی ایجاد بشود و وقتی شما موضوعی را مطرح کردید منابعی را در اختیارشان بگذارید؛ مثلاً بفرمایید این سایت­ها بروید یا از این کتاب­ها استفاده کنید تا بچه­ها فضا را کامل درک کنند.

 پژوهش‌هایم در زمینه­ی تخصص اصلی­ام در «سیستم­ها و کنترل» شروع شد و چون آن پژوهش یک زمینه­ی کار «متدولوژیک» (Methodologic) است و «متدولوژی» (Methodology) را در حوزه­های کاربرد مختلف به‌کار می­برند؛ شانس کسانی که در این زمینه متخصص هستند در این است که معلومات‌شان تجمیع می­شود؛ یعنی ما ناگزیر هستیم در هر کاربرد جدید، اطلاعات عمیقی هم از آن حوزه­ی کاربرد کسب کنیم و بنابراین طیف وسیعی از علایق و رشته­ها به‌تدریج اضافه و اندوخته می­شود.

پس از اخذ دکترا، کارم در پایان دهه­ی 80 میلادی در زمینه­ی «سیستم­های هوشمند» کمی تخصصی­تر شد و پژوهش‌هایم روی کاربردهای سیستم­های هوشمند به‌خصوص «سیستم­های هوشمند الهام­گرفته از طبیعت» متمرکز شد.

آن‌زمان در واقع موج جدیدی در پژوهش‌ها شروع شده بود و می­توان گفت دیدگاه­های حاکم بر این زمینه از دیدگاه­های «نمادگرا» (Symbolic Approach) به دیدگاه‌های «پیوندگرا» (Connectionistic Approach) شروع به تغییر کرد؛ دیدگاه­های مبتنی بر ملاحظه­ی اثر «جسمیت» (Imbodyment)، اثر «پیاده­سازی» (Situated Action Approach) و اثر «محیط» (Inclimentation Environment).

بنابراین می­توان گفت فلسفه­های جدیدی بر «هوش مصنوعی» حاکم شد. من هم همراه با آن موج، پژوهش‌های خود را در این زمینه­ها از «سیستم­های هوشمند» متمرکز کردم.

باز هم پژوهش‌هایم را به این‌که «هوش با عقلانیت کلان­دار» را موضوع پژوهش قرار بدهم محدودتر کردم.

«هوش مصنوعی» همیشه سعی کرده الگوی ایده­آل رفتار هوشمند مثلاً «منطق» را بازنمایی (Representation Logic) کند.

به این ترتیب موجود هوشمند یا موجودیت هوشمند به یک «ماشین بهینه­ساز» تبدیل می­شود. موجود هوشمند همیشه بهترین کارکرد، بهترین عمل و بهترین کنش را انتخاب می­کند.

برای این‌که موجودیت عقلانی موجودیتی است که «بهتر» را به «بدتر» ترجیح بدهد؛ اما ما انسان­ها در موارد نادری این­قدر منبع صرف می­کنیم تا این اندازه عقلانیت کامل به کنش­های‌مان بدهیم.

به‌عنوان مثال ما می­خواهیم قدم برداریم و از در اتاق خارج شویم. در این­جا ما محل هر پا را بهینه نمی­کنیم بلکه روی‌هم‌رفته بررسی می­کنیم و در یک مسیر حرکت می­کنیم.

بنابراین بسیاری از تصمیم‌های ما تصمیم­های به‌اندازه­ی کافی خوب است که با صرف هزینه­های کم­تر محاسبه‌ای و استنباطی سریع­تر به‌صورت سرانگشتی­تر انجام می­شود.

بنابراین موجودیت هوشمند مصنوعی هم اگر بخواهد خوب عمل کند و وقتش را با بهینه­سازی­های بیهوده­ی طولانی تلف نکند - به‌خصوص با مسائل پیچیدگی و نایقینی و مسائلی که جهان واقعی با آن روبه‌رو است نه جهان بازنمایی ساده­ی ریاضی - ناچار است به روش­های پژوهش و به‌روش­های نه لزوماً «کامل و بهینه» و نه لزوماً «کاملاً عقلانی» ولی «با عقلانیت­های کلان» بیش­تر توجه کند.

در سال­های اخیر توجه من به عواطف و شبیه­سازی عواطف در سیستم­های مصنوعاً هوشمند زیاد شده و قسمت عمده­ای از کارم در این زمینه است.

حوزه­ی کاربردی بیش‌تر مدنظرم است. گفتید یک موضوع را بیش­تر باز کنم: البته می­توانستم موضوع را از جهت «متدولوژی» (Methodology) بررسی کنم که در آن­صورت مستقیماً توجه به «عواطف» و «مدل­سازی عواطف» می­شد؛ ولی اگر بخواهم با توجه به کارکرد و کاربرد توضیح بدهم به این صورت می­شود:

پیش­بینی و هشداردهی در محیط­های زیرک و هوشمند (Smarter Varmencia) و (Intelligent Varmencia) عبارت است از محیط­هایی که فکر می­کنیم آینده­ی ما به آن سمت می­رود.

دنیا با توجه به حسابگری فراگیر و جهان­شمول به این سمت می­رود که همه‌چیز به یک ابزار محاسبه‌ای و کامپیوتری تبدیل شود و کامپیوتر به‌معنی اخصّ از دنیا مثل: «مین‌فریم»(Mainframe) حذف خواهد شد و به‌جایش ابزارهای محاسبه‌ای نامرئی خواهند آمد؛ به‌صورتی که همه‌چیز کامپیوتری می­شود بدون این که وجود خودش را ملموس کند.

همان­طور که یک «تایمر» (Timer) در داخل یخچال کار خودش را انجام می­دهد و ما اصلاً حس نمی­کنیم که آن­جا یک «ابزار پردازشی» وجود دارد در همه­جا کامپیوتر و همه­چیز کامپیوتر ... به این معنی که کامپیوتر یک ابزار محاسبه­ای جدا از واقعیت تعامل با دنیای واقعی نخواهد بود.

کامپیوترهای دهه­ی آینده همه در حال تعامل با دنیای واقعی خواهند بود؛ علم حسابگری هم دگرگون خواهد شد و آن‌زمان محیط­های زیرک بسیار اهمیت خواهند یافت. محیط­هایی که در آن­جا نیازهای ساکنین باید به‌صورت پیش­کنشی شناسایی و پیش­بینی شود و کوشش گردد این نیازها حتی­المقدور به‌صورت خودکار براورده شود.

یک جنبه­ی مهم پایش (Monitoring) سیگنال­های حیاتی یا رفتارهایی است که بتوان به‌کمک آن­ها نیازها را شناسایی کرد و به‌خصوص این موضوع را پیش­بینی کرد که چه زمانی ممکن است خطری رخ بدهد.

به‌عنوان مثال: یک حمله­ی سریع اتفاق بیافتد یا یک طوفان خورشیدی روی دهد یا یک انفارکتوس رخ بدهد.

برای این‌که ابزارهای پیشگیری یا ابزارهای جبران­سازی و رساندن خدمات درمانی و ... به‌کار بیافتد.

بنابراین قسمت عمده­ی پژوهش­هایم روی این موضوع است که استفاده از تکنیک «عاطفی» و مدل­سازی عواطف هم در آن مورد کاربرد دارد؛ هم به‌صورت «کنترل عاطفی» و هم به‌صورت «ابزارهای عاطفی» برای پیش­بینی و هشداردهی.

 پیش‌بینی و هشداردهی در محیط‌های زیرک و هوشمند (Smarter Varmencia) و (Intelligent Varmencia) عبارت است از محیط‌هایی که فکر می‌کنیم آینده‌ی ما به آن سمت می‌رود.

سمت عمده‌ی پژوهش‌هایم روی این موضوع است که استفاده از تکنیک «عاطفی» و مدل‌سازی عواطف هم در آن مورد کاربرد دارد؛ هم به‌صورت «کنترل عاطفی» و هم به‌صورت «ابزارهای عاطفی» برای پیش‌بینی و هشداردهی.

موجودیت هوشمند مصنوعی هم اگر بخواهد مانند موجود زنده خوب عمل کند و وقتش را با بهینه‌سازی‌های بیهوده‌ی طولانی تلف نکند - به‌خصوص با مسائل پیچیدگی و نایقینی و مسائلی که جهان واقعی با آن روبه‌رو است نه جهان بازنمایی ساده‌ی ریاضی - ناچار است به روش‌های پژوهش و به‌روش‌های نه لزوماً «کامل و بهینه» و نه لزوماً «کاملاً عقلانی» ولی «با عقلانیت‌های کلان» بیش‌تر توجه کند.

 در خبرها داشتیم چند روز پیش ربات­هایی ساختند که روانشناس هستند؛ این خبر را شنیده‌اید؟

نه!

 آقای دکتر! شما تا چه حد با آزمون­های المپیاد کشوری مرحله‌ اول، دوم، سوم و المپیادهای جهانی آشنایی دارید؟

من خیلی کم آشنا هستم و اول که شما فرمودید ­خواستم بگویم برای مصاحبه آدم بدی را انتخاب کردید! چون من اعتقاد ندارم تا این اندازه توجه به «المپیاد»، کار مثبتی در کشور است.

توجه کنید المپیاد از چند نظر اهمیت دارد:

یکی این‌که اصولاً روند تدریس موجود در مدارس تیزهوشان و مراکز مشابه روند خیلی‌خوبی نیست. چون در این روش، افراد را تا حد زیادی از یکدیگر جدا می‌کنند.

در حالی که لازم است به‌روش «باهم زیستن» (Mainstreaming) این­ها را با هم آموزش بدهند و هر کسی در هنگام آموزش «با هم زندگی کردن» را یاد بگیرد.

یونسکو الان می­گوید:

«آموزش فقط یادگرفتن یک تخصص، یک توانایی، یک مهارت و یک دانش نیست؛ یادگیریِ چگونگی زیستن و چگونگی با هم زیستن هم هست».

بنابراین آموزشی که چگونگی با هم زیستن را که در نتیجه­ی با هم بودن به‌دست می­آید را قطع کند آموزش چندان خوبی نیست.

بنابراین مدارس تیزهوشان روندی مخالف روند فعلی آموزش و اهداف فعلی آموزش در دنیا دارد که به‌سمت «باهم زیستن» (Mainstreaming) پیش می­رود.

چیزهایی (راه­هایی) از قبیل: «المپیاد» از نظرهای دیگر هم مضر هستند:

یکی از آن ضررها، این اندازه اهمیت دادن به «آموزش از طریق حل مسأله» (Procedure Learning) است. «آموزش از طریق حل مسأله» (Procedure Learning) یعنی یادگیریِ روشی است که در آن به‌جای یادگیری مطلب و مفهوم، روش حل مسأله یاد گرفته می­شود.

دانش­اموز یا شرکت‌کننده به یک «ماشین حل مسأله» تبدیل می‌شود و به‌تدریج از او قدرت «ابتکار» و «خلاقیت» سلب شود.

اما ممکن است معایب المپیاد در برابر مزایایش اصلاً به‌چشم نیاید؛ لذا لازم است آن فرد مزایا و معایب را محاسبه کند و متوجه شود که مزایای آن­ تا حدی زیاد است که ابراز کند: مزایایش به معایبش ارجحیت دارد.

به‌نظر من «المپیاد» خوب است و استدلال من هم این نیست که «المپیاد» به‌نفسه «بد» است؛ این­اندازه توجه کردن «بد» است.

این توجه دنیای «آموزش» را به‌سمت «پژوهش» و «کارافرینی» و «تداوم و تداوم­جویی» می­برد.

بنابراین هر چیزی که حالت سنتی آموزش را – که تست جواب دادن، امتحان دادن، مسأله حل­کردن و یادگیری و حفظ کردن است- تشویق کند خوب است!

البته ممکن است شما بگویید در حل مسأله هم «راه­حل ابتکاری» موردنظر است این در حالی است که خیلی محدود است.

جنبه­ی دیگر از ضررهای «المپیاد» آن است که مسأله­ی کوچکی - که یک مسابقه­ی بین‌المللی در بین بقیه­ی مسابقه‌ها است – را به بعضی از مسابقه‌های خیلی علمی­تر ترجیح می دهند.

مسابقه‌های علمی معتبر یک موضوع پژوهش علمی را به‌عنوان موضوع مسابقه درنظر می­گیرند. البته این کار در دنیا خیلی رایج شده است که انواع موضوع‌های پژوهش علمی را تبدیل به مسابقه‌های مهم بین­المللی کنند.

امروزه به این مسابقه­ - که همان «المپیاد» است نه یک «مسابقه­ی تخصصی» - از خود «آموزش رسمی» بیش­تر اهمیت می‌دهند به‌طوری که به فعالیت شاگرد اول مدرسه آن­قدر امتیاز نمی‌دهند که به شرکت‌کننده­ در المپیاد امتیاز تعلق می‌گیرد.

این هم یک جنبه­ی منفی دیگر «المپیاد» ‌است که مقصر المپیاد یا شرکت‌کننده­های المپیاد یا استاد نیست؛ حتی تقصیر کسانی که المپیادی­ها را پرورش می­دهند و مربیان (Trainer) این دوره‌ها هم نیست.

تقصیر مقام‌های سیاست­گذار است که خودشان تا این­حد به آموزش کم اهمیت داده و آموزش‌ها را به «صفر» نزدیک کرده‌اند و یک المپیاد خارجی را از آن مهم­تر دانسته‌اند!

منظور من از خارجی، خارج از کشور نیست منظورم «خارج از آموزش رسمی» کشورمان است.

 مسابقه‌های علمی معتبر یک موضوع پژوهش علمی را به‌عنوان موضوع مسابقه درنظر می‌گیرند. البته این کار در دنیا خیلی رایج شده است که انواع موضوع‌های پژوهش علمی را تبدیل به مسابقه‌های مهم بین‌المللی کنند.

پیش‌بینی و هشداردهی در محیط‌های زیرک و هوشمند (Smarter Varmencia) و (Intelligent Varmencia) عبارت است از محیط‌هایی که فکر می‌کنیم آینده‌ی ما به آن سمت می‌رود.

 به‌نظر شما یک دانش­اموز موفق چه ویژگی­هایی باید داشته باشد؟

اولاً خیلی برای من سخت است «موفق» را تعریف کنم. مدتی قبل یک‌نفر از تلویزیون از برنامه­ای شبیه به برنامه­ی شما با من مصاحبه­ای انجام ­داد. از من خواست غیر از خودم چند دانشجوی موفق و خوب را برای مصاحبه دعوت کنم. من هم از چند دانشجویی که به‌نظر خودم دانشجویان موفقی بودند خواهش کردم که برخی از آن­ها پذیرفتند و با هم برای انجام مصاحبه رفتیم.

سؤال اول مصاحبه‌کننده­ها از دانشجوهای من این بود: شما چه زمانی متوجه شدید که باهوش­تر و موفق­تر از بقیه هستید؟!

عکس­العمل همه­­ی آن­ها شبیه به‌هم بود؛ متعجبانه نگاه می­کردند؛ بعد می­گفتند:

«ما هنوز چنین چیزی را حس نمی­کنیم».

و سپس می­پرسیدند:«منظورتان چیست؟ تعریف شاخص موفقیت چیست؟ و به چه چیزی موفقیت می­گوییم»؟

به‌خصوص در کشور ما ایران مهم­ترین بحثی که بین مردم رایج است مسأله­ی «کنکور» است یعنی قبول شدن در امتحان ورودی دانشگاه‌ها که به‌صورت سراسری و خیلی‌متمرکز انجام می­گیرد.

هنوز هیچ­کس به‌عنوان یک «ابزار سنجش» فکر نکرده که «کنکور» قرار است چه‌چیزی را اندازه بگیرد!

تا جایی که «کنکور» معیار تمیز «موفقیت» از «عدم موفقیت» در جامعه­ی ما شده است! طوری­که وقتی کودکی متولد می­شود و هنوز راجع به خوراک و مایحتاج اولیه­اش صحبت نشده خانواده دغدغه­ی «کنکور» او را دارند که چطور می­خواهد در «کنکور» قبول شود!

پس «کنکور» قرار است چه‌چیزی را اندازه بگیرد؟! آیا «هوش» را اندازه می­گیرد؟! آیا «دانسته» را اندازه می­گیرد؟! آیا «استعداد» را اندازه می‌گیرد؟! آیا «قدرت فراگیری» را اندازه می­گیرد؟! آیا «انگیزه» را اندازه می­گیرد؟! بالاخره قرار است چه‌چیزی را اندازه بگیرد؟!

مثل «فشارسنج» آن‌هم یک ابزار است قرار است چه‌چیزی را اندازه بگیرد؟!

ما هم باید براساس آن فیلتر بگذاریم ببینیم چه کسانی وارد دانشگاه بشوند!

بنابراین در جامعه­ای که ما به چنین امر مبهمی به‌عنوان یک «شاخص موفقیت» این­قدر اهمیت دادیم به‌غیر از ارزش‌هایی که مردم به آن اهمیت می‌دهند که خیلی‌خیلی بالاست ...

یک واقعیت دیگر هم این است که آموزش عالی ما با ورودی­هایی که تعیین می­کند - و هنوز کاملاً نامعلوم است که «کنکور» باید چه چیزی را اندازه بگیرد - خیلی برایم سخت است که بگویم «دانشجوی موفق» چه کسی است.

برای مثال:یکی از کسانی که من برای آن مصاحبه برده بودم می­گفت: «من اصلاً در دبیرستان نمره‌های بالایی نداشتم؛ یک‌سال هم رفوزه شده‌ام»!

و دیگری می­گفت:«من آن‌زمان ورزشکار بودم؛ رفوزه نشدم ولی نمره‌هایم هم پایین بود؛ به این دلیل که بیش­تر انگیزه­ام «ورزش» بود و بعد از آن به «پژوهش» و ... علاقه­مند شدم؛ ولی به هر چیزی که علاقه­مند شدم بد پیشرفت نکردم ولی بستگی به این داشت که آن‌موقع به چه چیزی علاقه­مند بودم».

این فرد را من درست (به‌عنوان دانشجوی موفق) انتخاب کرده بودم. طبق سفارش شخص مصاحبه‌کننده که قرار بود من دانشجویان موفق را انتخاب کنم.

ولی تهیه‌کننده‌ی آن برنامه چنین برداشتی نداشت و فکر می‌کرد من عمداً نمونه­های نادرست را با خود برده‌ام که تعریف موفقیت را زیرسؤال ببرم!!!

در صورتی که این مسأله تصادفی پیش آمده بود و بنابراین خیلی‌سخت است «موفقیت» را تعریف کنیم.

 دنیا با توجه به حسابگری فراگیر و جهان‌شمول به این سمت می‌رود که همه‌چیز به یک ابزار محاسبه‌ای و کامپیوتری تبدیل شود و کامپیوتر به‌معنی اخصّ از دنیا مثل: «مین‌فریم» (Mainframe) حذف خواهد شد و به‌جایش ابزارهای محاسبه‌ای نامرئی خواهند آمد؛ به‌صورتی که همه‌چیز کامپیوتری می‌شود بدون این که وجود خودش را ملموس کند.

کامپیوترهای دهه‌ی آینده همه در حال تعامل با دنیای واقعی خواهند بود؛ علم حسابگری هم دگرگون خواهد شد و آن‌زمان محیط‌های زیرک بسیار اهمیت خواهند یافت. محیط‌هایی که در آن‌جا نیازهای ساکنین باید به‌صورت پیش‌کنشی شناسایی و پیش‌بینی شود و کوشش گردد این نیازها حتی‌المقدور به‌صورت خودکار براورده شود.

 

 آقای دکتر! خود شما فکر می­کنید موفقیت چه تعریفی دارد؟

معمولاً چیزی که در روانشناسی آموزشی مطرح می­کنند «موفقیت» فقط برمبنای «انتظارها» است یعنی براوردن انتظارها. بنابراین به‌شدت وابسته به «فرهنگ» و متغیرهای دیگر است.

در آن­صورت باید گفت: «موفقیت عبارت است از مواردی که جامعه به‌درستی یا نادرستی ملاک تشخیص داده و به آن اتکا دارد».

در آن­جا شاخص بالا قایل شده‌اند و این­جاست که چیزهایی مثل «المپیاد» دارای کاستی­هایی خواهد بود؛ به‌دلیل این­که من ایرادهای بنیادی­ای را پیدا کردم.

اما «المپیاد» کمی ایرادهای تبعی هم دارد و مهم­ترین ایراد تبعی از المپیادی­ها این است که افراد به‌شدت «همرنگ با جماعت» (Conformist) هستند یعنی «دید انتقادی» ندارند. این افراد دارای روحیه‌ی قبول وضعیت موجود و همرنگ شدن با وضع موجود و حداکثر استفاده از وضع موجود بردن هستند.

این مسأله برای کسانی که در سنین یادگیری و آخر دبیرستان و آموزش عالی هستند خیلی خطرناک است و بنابراین با این تعریف چندان هم جالب نیست؛ شاید بیش از حد مضر باشد.

 امروزه به این مسابقه - که همان «المپیاد» است نه یک «مسابقه‌ی تخصصی» - از خود «آموزش رسمی» بیش‌تر اهمیت می‌دهند به‌طوری که به فعالیت شاگرد اول مدرسه آن‌قدر امتیاز نمی‌دهند که به شرکت‌کننده در المپیاد امتیاز تعلق می‌گیرد!

 

 با توجه به تعریفی که فرمودید دانش­اموز موفق دانش­اموزی است که انتظار جامعه­ی خودش را براورده کند؛ این انتظارها بعضاً به‌حق است یا ناحق ؟

بله! شما اگر در دهه­های مختلف نگاه کنید آن فردی که زمانی موفق است در زمان­های دیگر - زمانی که نیازها عوض می­شود - دیگر نمی­تواند شاخص­های موفقیت‌اش را ادامه بدهد و تبدیل به یک فرد ناموفق می­شود.

در مقابل فرد پایین­تری که در بالاترین رده­های موفقیت به‌تعریف موفقیت زمان خودش نیست شاید دارای قدرت تفکیک­پذیری قوی­تری باشد و موفقیت نسبی­اش نه موفقیت کاملش تداوم داشته باشد.

درست مثل همان «عقلانیت کامل» و «عقلانیت کلان‌دار» است؛ شاید در این­جا هم موفقیت کلان­دار از جهت‌هایی مزیت داشته باشد.

 اصولاً روند تدریس موجود در مدارس تیزهوشان و مراکز مشابه روند

/ 0 نظر / 16 بازدید