دیمانه‌ ی کوردپرێس له‌گه‌ڵ مه‌زهه‌ری خالقی


ئێستا له‌ پێناو ویژدانی گه‌له‌که‌مدا هه‌وڵ ده‌ده‌م
بێده‌نگ بوونی من له‌گۆرانی وتن بۆ خۆم ناخۆشه‌، به‌ڵام ده‌بینم ویژدانی خۆم رازی کردووه‌ که‌ هه‌ر چه‌ند ناتوانم ژماره‌یه‌ک له‌گوێگرانم رازی بکه‌م، به‌ڵام شادم به‌وه‌ی ویژدانی گه‌له‌که‌م رازی ده‌که‌م، که‌ له ‌شوێنێکی دیکه‌دا و به‌ پاراستنی ئه‌رشیڤه‌کان کارێکی دیکه‌ ده‌که‌م بۆ گه‌له‌که‌مان.
کوردپرێس: ڕه‌نگه‌ یه‌که‌م که‌سێک بووبێت که‌ له‌ پێناو زانستی کردنه‌وه‌ی مۆسیقای کوردی له‌ کوردستانی ئێران هه‌وڵیداوه‌، ئه‌و کاته‌ی که‌ هه‌م وه‌ک گۆرانیبێژ و هه‌م وه‌ک به‌ڕێوه‌به‌ر له‌ ئێزگه‌کانی تاران و کرماشان ئاماده‌بوو،‌ ژیانی تا سه‌ر به‌ شێوه‌یه‌کی دووفاقه‌ پێناسه‌ بکات؛ هه‌م بۆ‌ ویژدانی نه‌ته‌وه‌یی تێبکۆشێت و هه‌م بۆ زاخاودانی گوێیه‌کان و ئێستاش که‌ ته‌واو هه‌وڵه‌کانی له‌ ئاستی ویژداندا چڕ کردووه‌ته‌وه‌.
خالقی هه‌مان که‌سه‌ که‌ به‌رده‌وام قۆناغ به‌ قۆناغی ژیانی خۆی پێناسه‌ کردووه‌ و کوندرا وتنی: له‌ هه‌ر قۆناغێکیدا که‌سێکی جیاوازتری تاقی کردووه‌ته‌وه‌.
هه‌ر قۆناغێکی ته‌ژییه‌ له‌ یاده‌وه‌ری و بیرکردنه‌وه‌. بیرکردنه‌وه‌ بۆ داهاتوویه‌ک که‌ له ‌لایه‌که‌وه‌ که‌ره‌سته‌ و ته‌کنۆلۆژیای تایبه‌تی ده‌وێت و ئه‌م به‌ جه‌ساره‌ته‌وه‌ به‌ره‌و ڕووی ده‌بێته‌وه‌ و له‌ هه‌مان کاتدا سۆز و له‌ خۆبردووییه‌کی ده‌وێت که‌ خالقی که‌م بیری دێته‌وه‌ لێی ڕزگاری بووبێت.
ئێمه‌ش ناچارمان کرد شته‌کان و وتراوه‌کانمان بۆ بڵێته‌وه‌ و وه‌ک خۆی ده‌ڵێت: به‌ڵکوو به‌ خوێندنه‌وه‌ی وه‌ڵامه‌کانی، ئیتر کۆمه‌ڵگا هه‌ندێک له‌ پرسیاره‌ ڕۆژانه‌کانی که‌مکاته‌وه‌.
 
 کوردپرێس: ئێوه‌ وه‌ک به‌رپرسی ئنستیتیوتی که‌له‌پووری کورد ماوه‌یه‌که‌ هه‌ستاون به‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌رشیوی هونه‌رمه‌ندانی کوردستان وه‌ک عه‌لی مه‌ردان، حه‌سه‌ن عارف جه‌زراوی، حه‌سه‌ن زیره‌ک و... به‌ڵام تا چه‌نده‌ کاری جوانیناسی و وۆرک شۆپ بۆ ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ کراوه‌ تا ته‌نیا وه‌ک به‌رهه‌مێکی سه‌ڵه‌تی فولکلوری نه‌بیندرێن؟
مه‌زهه‌ری خالقی: یه‌کێک له ‌ئه‌رکه‌کانی ئنستیتیوتی که‌له‌پووری کورد پاراستنی هونه‌ری کورده‌ به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی، که‌ ده‌ڵێی هونه‌ر یا که‌له‌پووری کورد ته‌نیا گۆرانی و مۆسیقا ناگرێته‌وه‌، بگره‌ سه‌دان بابه‌ته‌، چونکه‌ که‌له‌پوور یانی بوونی مرۆڤه‌کان، جا چ بوونی کۆمه‌ڵایه‌تی یا بوونی مه‌ده‌نی، بۆیه‌ یه‌کێک له‌و به‌شانه‌ی کاری له‌سه‌ر ده‌که‌ین مۆسیقا و ئاوازی کوردییه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی، به‌تایبه‌ت کاره‌ ڕه‌سه‌نه‌کان.
ئه‌و گۆرانیانه‌ی که‌ دروست ده‌کرێ‌ ده‌بێته‌ گۆرانی سه‌رده‌مه‌، ئه‌وه‌ جیایه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی گۆرانییه‌ک یا میلۆدییه‌ک له‌ شوێنێکدا یا گوندێ یا که‌سێکی نه‌خوێنده‌وار به‌دڵ و سۆزی خۆی خوێندوویه‌تی و سه‌دان ساڵ له‌سه‌ر زار ماوه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ دوو بابه‌تی جیایه‌، ئه‌وه‌ی که‌ مۆسیقارێک دروستی ده‌کات و دایده‌رێژێ ده‌بێته‌ مۆسیقای ئه‌و زه‌ما‌نه‌ و گه‌ر ئه‌و مۆسیقاره‌ش هه‌ڵکه‌وتوو بێ،‌ ئه‌وا کاره‌کانی هه‌ر راده‌گرین.
ئێمه‌ زیاتر کار له‌سه‌ر ئه‌و مۆسیقا که‌له‌پوورییه‌ ده‌که‌ین که‌ له‌ سه‌دان ساڵ له‌مه‌وبه‌ره‌وه‌ له‌سه‌ر زاری خه‌ڵکییه‌  و سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌کییه‌‌ بۆ ناسینی میوزیکی گه‌له‌که‌مان‌، ئێمه‌ هه‌وڵده‌ده‌ین بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وان له‌ناوچوون بیانپارێزین.
هه‌ڵبه‌ت ئه‌م گۆرانیانه‌‌ سه‌ر به‌ کام شێوه‌زاری کوردی بێ یان له‌کام به‌شی کوردستان وترابێ،‌ بۆ ئێمه‌ گرنگ نییه‌. ئه‌گونجێ ئه‌م کاره‌ی ئێمه‌ چه‌ندین ساڵ درێژه‌ بکێشێ‌، و ئه‌وه‌ ماوه‌ی 9 ساڵه‌ سه‌رقاڵی ئه‌م کاره‌ین به‌ڵام پێموایه‌ ساڵانی زیاتر له‌وانه‌ ده‌بات تا ئه‌و میلۆدییه‌ کوردی‌ و ره‌سه‌ننانه‌ له‌ گوند و شار و زاری گۆرانیبێژان کۆی بکه‌ینه‌وه‌ و بیخه‌ینه‌ ئه‌رشیڤه‌وه‌ و‌ ببێ به ‌که‌ره‌سته‌یه‌کی شاز بۆ سوود لێوه‌رگرتن له‌پێناو بنه‌مارێژی میوزیکی داهاتووی کوردی، واته یه‌کێک له ‌کاره‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئێمه‌ کۆکردنه‌وه‌ی ئه‌م مادده‌ خامه‌یه‌.
ئه‌گه‌ر سه‌ره‌تای مێژووی تۆمارکردنی میوزیکی کوردی بگه‌ڕێنینه‌وه بۆ ساڵی‌ ‌1939، ده‌توانین بڵێین‌ که ‌یه‌که‌مین قه‌وان له‌ لایه‌ن سه‌عید ئاغای جزیریه‌وه‌ تۆمار کراوه،‌ واته‌ یه‌کێک له‌ دانیشتووانی کوردستانی تورکیا که‌ له‌ کاتی خۆی یه‌که‌م میوزیکی تۆمارکراوه‌ی له ‌شاری موسڵ بڵاوکردوه‌ته‌وه‌، دواتر ئه‌م به‌رهه‌مه‌ دابه‌زێندراوه‌ته‌ سه‌ر کاسێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئێستا له‌ به‌ر ده‌ستدایه‌ به‌پاکی نه‌ماوه‌ته‌وه و ده‌نگ و (نۆیز)ی تێکه‌وتووه‌.
هه‌ربۆیه‌‌ کۆکردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌موو گۆرانی و میلۆدی‌ کوردیه‌ له ‌ئه‌رشیڤدا، وه‌ک له‌ سه‌ره‌تا باسمکرد به‌ مه‌به‌ستی پاراستنیان له‌ فه‌رامۆشی ده‌کرێت، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدایه‌ که‌ به‌شی هه‌ره‌ زۆری ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی کۆمان کردوونه‌ته‌وه‌ به‌ تێپه‌ڕبوونی کات جۆریه‌تیان کاڵبوونه‌ته‌وه‌. هۆی ئه‌مه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ شێوازی تۆمارکردنیان له‌ سه‌ر کاسێت یان قه‌وان که‌ له ‌رادیۆ، ماڵان یان ستۆدیۆوه‌کان هه‌ڵگیڕاوه‌ته‌وه‌‌ و ته‌کنیک و ته‌کنۆلۆژیای تۆمارکردنیان موگناتیسی بووه‌.
ئێمه‌ له ‌ ئنستیتیوتی که‌له‌پووری کورد ئه‌و گۆرانیه‌ کۆنانه‌ که‌ له‌سه‌ر قه‌وان یا کاسێته‌، به‌و که‌ره‌ستانه‌ی له ‌به‌رده‌ستمانه‌ ده‌یکه‌ین به‌ دیجیتاڵ و له‌م رێگا مانه‌وه‌یان هه‌میشه‌یی‌ ده‌که‌ینه‌‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئێمه‌ سه‌رقاڵی پاککردنه‌وه‌یانین له ‌ده‌نگ و نۆیز و خێراییه‌کانیان رێکده‌خه‌ینه‌وه‌.
هه‌ڵبه‌ت بۆ ‌ده‌ستکاری کوالێتی (جۆرێتی) ده‌نگه‌کان پێویستی به‌ ‌ئامێری تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌ و هیوادارین له‌‌ ‌داهاتوودا بتوانین ده‌ستکاری ده‌نگه‌کان بکه‌ین، چونکا ته‌کنۆلۆژیا له‌ ئه‌مرۆدا له‌ ئاستێکی زۆربه‌رزدایه‌ بۆ وێنه‌ ته‌واو فیلمه‌کانی ڕابردوو له‌ ته‌کنۆلۆژیای ئه‌مرۆدا نوێده‌کرێنه‌وه‌‌ و بڵاوده‌کرێنه‌وه‌ ‌.
ڕه‌نگه‌ له ‌داهاتوودا ئه‌و توانایه‌مان ببێت که‌‌ ‌ژماره‌یه‌ک له‌و ڤیدیۆیانه‌ی پاک بکه‌ینه‌وه‌ و نوێیان بکه‌ینه‌وه‌، واته‌ ڕه‌سه‌نایه‌تییان بگه‌ینینه‌ ئه‌و ئاسته‌ی که ‌ته‌کنۆلۆژیا رێگه‌مان پێده‌دات.
له ‌ئێستادا بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و گۆرانییه‌ کۆنه‌ ڕه‌سه‌نانه‌‌مان له ‌زاری خه‌ڵکدا بمێنێته‌وه‌، به ‌تایبه‌تی بۆ ئه‌وه‌ی جیلی داهاتوو له ‌ڕابردوو دانه‌برێت،‌ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌مان پاککردووه‌ته‌وه‌ و ناسنامه‌یان بۆ داناوه‌.
پێموایه‌ کاره‌که‌ له‌ باری هونه‌رییه‌وه‌ ستاندارد بووه‌ و گه‌یشتووه‌ته‌ ئاستی زانستی پێویست، ئاوه‌ها که‌ هه‌م تێکست‌ و هه‌م که‌سایه‌تی گۆرانیبێژ ‌و هه‌م مۆزیکزانه‌کان ده‌ناسرێن و خه‌ڵکیش لێی ڕازین و هه‌موو لایه‌ک‌ وه‌ک رادیۆ و ته‌له‌فزیۆن ده‌توانن سوودی لێوه‌ربگرن و ئێمه‌ وه‌ک خزمه‌تێک‌ له ‌ئاستی نه‌ته‌وه‌ییدا ناوبڕی ده‌که‌ین.
هه‌ڵبه‌ت ژماره‌یه‌کی زۆر له‌و به‌رهه‌مانه‌ به‌هۆی نه‌بوونی ده‌رفه‌ته‌وه‌  کاری پاککردنه‌وه‌‌ ‌ و دروست کردنی رێبه‌ریان ماوه بۆ بکرێ‌، هه‌ندێ‌ گۆرانیبێژمان هه‌یه‌ له‌وانه‌ عارف جه‌زراوی و حه‌سه‌ن زیره‌ک که‌ له‌وه‌ زیاتر کاریان ده‌وێت، ئێمه‌ بۆ سه‌ره‌تا به‌شێکیانمان لێ بڵاو کردوونه‌ته‌وه‌ و له ‌داهاتووشدا هه‌موو به‌رهه‌مه‌کانی دیکه‌یان پاک ده‌که‌ینه‌وه‌ و ئاڕاسته‌یان ده‌که‌ین‌.
ژماره‌یه‌ک گۆرانیبێژی دیکه‌ هه‌ن‌ وه‌کو عه‌لی مه‌ردان که‌ له‌سه‌دا نه‌وه‌دی کاره‌کانیمان بڵاوکردووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ژماره‌یه‌ک به‌رهه‌می هه‌یه‌ که ‌به ‌زمانی تورکمانی وتوویه‌تی و ئه‌وه‌نده‌ کوالێتی نزمه‌ که‌ نه‌مانتوانیوه‌ کاری له‌ سه‌ر بکه‌ین و بڵاوی بکه‌ینه‌وه‌، ئه‌وانه‌مان بڵاونه‌کردووه‌ته‌وه‌ به‌و هیوایه‌ی له‌ قۆناغێکی دیکه‌دا ئه‌و کاره‌ بکه‌ین، له‌ قۆناغێک که‌ به‌رنامه‌ و ئامێری دیاریکراوی ئه‌و جۆره‌ کاره‌مان ده‌ست که‌وێت‌، چونکه‌ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ له‌ بواری میلۆدی و خوێندنه‌وه‌ زۆر گرنگن.

کوردپرێس: له‌ هاوینی ئه‌مساڵ و له‌ میانه‌ی دانیشتنه‌کانی ئێوه‌ له‌گه‌ڵ که‌ناڵی KNN ئاماژه‌تان به‌ هه‌رێمی پێناسه‌نه‌کراوه‌ی مۆسیقای کوردی کرد و وتتان؛ ده‌بێت به‌ شێوه‌یه‌کی زانستی له‌ مۆسیقای کوردی بڕوانین و له‌م رێگاوه‌ بگه‌ین به‌ قواره‌یه‌کی تایبه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، به‌م هۆیه‌ ئێمه‌ش ئێستا ئه‌م باسه‌ وه‌ک پرسیار ئاراسته‌ی خۆتانی ده‌که‌ین که‌ مامۆستا خالقی‌ وه‌ک مامۆستایه‌کی بواری مۆسیقا و به‌رپرسی ئنستیتیوتی هونه‌ره‌ جوانه‌کان، جیا له‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی چه‌ند کتێبێکی پارتیتۆری تا چه‌نده‌ له‌م بواره‌دا‌ هه‌وڵتان داوه‌؟
مه‌زهه‌ری خالقی: ئه‌و چه‌ند کتێبه‌ من زۆر به‌ گرنگی نازانم چونکه‌ مێژووی که‌له‌پوورێک (که‌ میوزیک یه‌کێک له‌ لقه‌کانیه‌تی) که‌ چه‌ند سه‌د ساڵ له ‌ژێر چاودێری و سانسۆڕدا بووه‌، به‌ ئاسان نابووژێته‌وه‌. ئێمه‌ ره‌نگه‌ زۆر هه‌وڵمان دابێت، به‌ڵام ئه‌و توانایی و‌ ئیمکانه‌ نه‌ له‌ ئنستیتیوتدا شک ده‌بردرێت و نه‌ له ‌بواری شه‌رایعی ناوچه‌یی. توانیومانه‌ به‌ ڕاده‌ی توانای خۆمان به‌شێکی زۆر له‌و که‌ره‌ستانه‌ی که‌ پێناسه‌یه‌ک ده‌ده‌ن به‌ میوزیکی کوردی مسۆگه‌ر بکه‌ین و ڕه‌نگه‌ له‌ داهاتووشدا به‌ پلانێکی بیرلێکراوه‌ ئه‌مانه‌ زیاتر کۆبکه‌ینه‌وه‌ و بۆ میوزیکی کوردی پێشنیاریان بکه‌ین.
هه‌ڵبه‌ت‌ تائێستا نه‌کراوه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی میوزیکی کوردی ده‌رفه‌تی پێویستی له‌ ناوچه‌ کوردنشینه‌کان پێنه‌دراوه‌ که ‌بتوانێ‌ به ‌شێوه‌یه‌کی زانستی، هونه‌ری، ته‌نانه‌ت به‌ شێوه‌یه‌کی بازرگانی، له‌ناو کۆمه‌ڵگادا بوون و جووڵه‌ی هه‌بێ‌.
تا ئێسته‌ ژماره‌یه‌ک کتێب که‌ میوزیکزانه‌ کورده‌کان یا که‌سانی دڵسۆزی میوزیکی کورد نووسیویانه بڵاوکراونه‌ته‌وه‌‌، به‌ڵام تائێستا ئێمه‌ شتێکی زانستیمان نییه‌ له‌و باره‌یه‌وه‌، واته‌ نازانین میوزیکی کوردی له‌ کوێوه‌ ده‌ست پێده‌کات و له‌کوێ‌ کۆتایی پێدێ، به‌ڵام ده‌زانین له‌ میلۆدی و ده‌نگه‌کانماندا به‌شمان هه‌یه‌ و خۆمان له‌ جه‌غزی ‌میوزیکی عه‌ره‌ب، فارس و تورکدا ده‌دۆزینه‌وه‌.
هه‌ربه‌و جۆره‌ی فارس و تورک و عه‌ره‌ب، چوارچێوه‌ ته‌نانه‌ت زمانێکی بۆ میوزیکی خۆی داناوه‌، جۆری نیشانه‌ی تایبه‌تی بۆخۆی داناوه‌، گه‌ر ئێمه‌ش بمانه‌وێ ئه‌و به‌شه‌مان به ‌شێوه‌یه‌کی زانستی و دوارۆژی هه‌بێ‌، پێویسته‌ چوارچێوه‌یه‌ک بۆ میوزیکی کوردی دابنێین، یه‌کێک له‌و شتانه‌ ئه‌وه‌یه‌ پێویسته‌ که‌ره‌سته‌ت هه‌بێ‌، تاوه‌کو توێژه‌ران بۆ داڕشتنی چوارچێوه‌که‌ ئه‌مه‌یان وه‌ک ماتریاڵ له ‌به‌رده‌ستدا بێ‌، بۆیه‌ یه‌کێک له ‌سووده‌کانی ئه‌رشیڤی ئه‌نستیتۆتی که‌له‌پووری کورد، ئاماده‌ کردنی ئه‌و ماتریاله‌یه‌ بۆ‌ مامۆستایانی میوزیکی کوردی له‌ ته‌واو ناوچه‌ کوردنشینه‌کان‌، به‌ڵکوو ئه‌وان له‌ ماوه‌یه‌کی نزیکدا (له‌ دوو ساڵه‌وه‌ بگره‌ تا ده‌ ساڵ) پێداچوونه‌وه‌ی بۆ بکه‌ن و بیر بکه‌نه‌وه‌ که ‌ئایا  ده‌توانن چوارچێوه‌یه‌ک بۆ میوزیکی کوردی دابڕێژن یان ده‌توانن بۆ داڕشتنی چوارچێوه‌ی میوزیکی کوردی سوود له‌و مه‌قامات و ئامێرانه‌‌ وه‌ربگرن که‌ له‌ ناوچه‌که‌دا ئاماده‌یه‌.
من ئێستا ته‌نیا بیرۆکه‌ و که‌ره‌سته‌که‌یم ئاماده‌کردووه‌ و ئیتر دوارۆژ ده‌که‌وێته‌ ئه‌ستۆی ئه‌و مامۆستایانه‌ که‌ بێن و لێکۆڵینه‌وه‌ی له‌ سه‌ر بکه‌ن و بابه‌تی زانستی له‌ سه‌ر بنووسن، ئه‌و چوارچێوه‌ و بابه‌تانه‌ بهێننه‌ ئاراوه‌ که‌ ئێمه‌ بۆ میوزیکی کوردی ده‌بێ‌ چی بکه‌ین.
 
کوردپرێس: پرسیارێکی دیکه‌ که‌ له‌مباره‌وه‌ زۆر به‌رچاوه‌، پرسیار له‌ ئامێربه‌ندی مۆسیقای کوردییه‌ و توانامه‌ندکردن و ئه‌مڕۆینه‌کردنی ئامێرگه‌لی کۆنی مۆسیقا له‌ ڕێگای ئاکۆردبه‌ندی سازه‌کانه‌وه‌یه‌‌، بۆ وێنه‌ ئامێرێکی ته‌واو کوردی وه‌ک نه‌رمه‌نایه‌، لای ئه‌رمه‌نییه‌کان به‌ ڕاده‌یه‌ک ده‌ستێوه‌ردانی بۆ ده‌کرێت که‌ بتوانێت له‌ بواری ئۆرکێسترا و له‌سه‌ر پارتیتۆر جێگر بێت. که‌چی لای ئێمه‌ نه‌ ته‌نیا ئه‌م هه‌وڵه‌ دیار نییه، به‌ڵکوو جۆرێک ئاڵوگۆر کردنی سازه‌کان و ئامێره‌کان به‌رچاوه‌. واته‌ له‌ لایه‌که‌وه‌ تووشی بێ که‌ڵک بوونی سازه‌کانمان دێین و له‌ لایه‌کی دیکه‌وه‌ مۆسیقاره‌کانمان به‌ره‌وپیری ئامێری گه‌له‌کانی دیکه ده‌چن‌، بۆ وێنه‌ له‌ کوردستانی ئێران ئامێرگه‌لێک ده‌ژه‌ندرێ که‌ بۆ قه‌واره‌ی مۆسیقای فارسی بڕدراوه‌ و به‌م پێیه‌ش ده‌نگه‌کان بۆ لای ئه‌وان ڕاده‌کێشرێن و ئه‌مه‌ وه‌ک ڕه‌خنه‌یه‌ک به‌ ده‌نگی ئێوه‌شه‌وه‌ دیاره‌.
مه‌زهه‌ری خالقی: له‌گه‌ڵ هه‌موو ره‌خنه‌یه‌کدا هاوڕام تا ره‌خنه‌ نه‌بێ‌ نازانین که‌موکورتییه‌کانمان چییه‌، سه‌باره‌ت به‌ خۆم هه‌موو ئه‌و کارانه‌ی که ‌کردوومه‌ وه‌ڵامم هه‌یه‌، که‌کارت کرد بێ‌ که‌موکورتی نابێ‌.
پێویسته‌ بابه‌تی ئینیسترۆمێنتی میوزیک یا که‌ره‌سته‌ و ئاله‌تی میوزیک به‌و ساده‌یه‌ بیری لێنه‌که‌ینه‌وه‌، به‌ڵکوو میوزیکیش وه‌ک زانسته‌کانی دیکه‌ زانستێکی به‌رفراوانه‌، به‌تایبه‌ت له‌دوو لایه‌نه‌وه‌ پێویست ده‌کات ته‌ماشای ئه‌و زانسته‌ بکه‌ین، یه‌کێکیان بار و کاریگه‌ری رۆحییه‌، ئه‌وی دیکه‌یان ‌خودی زانستی مۆسیقایه‌‌.
وه‌ک چۆن که‌سانێک هه‌ن که‌ زانستی ئه‌لیکترۆن ده‌زانن و‌ له‌و ‌بواره phd وه‌رده‌گرن، به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ بواره‌ جیاجیاکانادا دکتۆرای میوزیک هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌میوزیکی کوردیدا شتێکی جیاوازتر هه‌یه‌ که‌ ئه‌ویش ئاگادار بوون و تێگه‌یشتن له‌ ڕۆحی مرۆڤه‌کانه‌، وه‌ک پابه‌ندبوون به ‌ژماره‌یه‌ک خۆوخده‌ و ته‌قلید و فۆلکلۆری خود یا هه‌ر که‌سێکی دیکه‌ که‌ بیری لێده‌که‌یته‌وه‌، بۆ وێنه‌‌ که‌سێک که‌ حه‌ز له ‌میوزیکی هێندی ده‌کات،  جگه‌ له‌وه‌ی ده‌بێت زانسته‌که‌ی وه‌کو زانستی رۆژ بخوێنێت و ‌فێر بێ‌ که‌ چۆن زانستی میوزیک به‌کار بهێنێ‌، پێویسته‌ له‌گه‌ڵ ڕۆحی ئه‌و میلله‌ته‌شدا جۆر بێ‌، ئه‌مه‌ بۆ فارس و تورکیش راسته‌.
میوزیکزان پێویستی به ‌دوو ڕه‌هه‌ند هه‌یه‌، ڕه‌هه‌ندی یه‌که‌م لایه‌نه‌ زانستییه‌که‌یه‌تی و ئه‌وی دیکه‌ش ناسینی به‌رده‌نگه‌که‌ و ئه‌و که‌سه‌یه‌‌ که‌ بۆی به‌کاری دێنێ، میوزیکزان ده‌بێت بزانێت که‌ له‌گه‌ڵ چ رۆحێکدا کار ده‌کات و ئه‌مه‌ش‌ هه‌مان کێشه‌ی سه‌ره‌کییه‌.
بۆیه‌ ده‌وترێت پێویسته‌ میوزیک به‌جیهانی بکه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی ڕۆحه‌کان به‌یه‌ک نزیک ده‌کاته‌وه‌، میوزیک ته‌نیا هۆکارێکه‌ که‌ مرۆڤه‌کان له‌ یه‌کتر نزیک ده‌کاته‌وه، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی له‌ زمانی یه‌کتر تێبگه‌ن و یه‌ک ببینن‌. که‌چی ئه‌م ڕه‌هه‌ندانه‌ به ‌ئاسانی کۆنابنه‌وه‌، له‌ هه‌مان کاتدا ئێمه‌ وه‌ک کورد به‌ هۆی نه‌بوونی ئیمپراتۆریه‌ک، هیچکام له‌و بوارا‌نه‌مان نه‌بووه‌ و ماوه‌شیان پێنه‌داوین، یان توانامان نه‌بووه‌.
میوزیکزانه‌کانی ‌لای ئێمه‌ش یان له‌ ڕووی ‌ناچاری یان به‌ته‌بیعه‌ت ڕاسته‌وخۆ چوونه‌ته‌ ژێر کاریگه‌ری یان ‌خزمه‌تی ئیمپراتۆره‌کانی دیکه‌ و ئه‌مه‌یان ‌ وه‌ک ‌فه‌رهه‌نگ و میوزیکی کوردی قۆزتووه‌ته‌وه‌.
ئه‌مه‌ کێشه‌ و دژوازییه‌کی هه‌ره‌ گه‌وره‌یه‌ که‌ له‌ هه‌مان کاتدا وه‌ک وتت میلله‌تانی عه‌ره‌ب، فارس، تورک، رووس و دیکه‌ی نه‌ته‌وه‌‌کان میوزیکی تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌، میوزیکی جیهانیش ئیشی خۆی ده‌کات‌. به‌م هۆیه‌ تایبه‌تمه‌ندی میوزیکی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک ده‌روه‌ستی به ‌که‌له‌پووری ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌وه هه‌یه‌‌.
ئێمه‌ ڕاست له‌م خاڵه‌دا  کێشه‌ی هه‌ره‌ گه‌وره‌مان هه‌یه‌، نابێ‌ پێشبینی ئه‌وه‌مان هه‌بێ‌ بتوانین له‌یه‌ک کاتدا هه‌م باره‌ که‌له‌پووریه‌که‌مان ڕاست که‌ینه‌وه‌ که‌ پێنج سه‌د ساڵه‌ لێی بێبه‌شین، و هه‌م باره‌ زانستییه‌که‌شی ساغ بکه‌ینه‌وه‌. ئه‌مه‌ کاتێک ده‌کرێت که‌ سه‌دان شاره‌زای بواری میوزیکت هه‌بێ‌ که‌ به‌رده‌وام بخوێنن و کاتی بۆ ته‌رخان بکه‌ن، سه‌دان که‌س که‌ له‌ ده‌یان بواری جیاوازدا شاره‌زاییان هه‌بێ‌.
له‌ هه‌رێمی کوردستاندا به‌و هۆیه‌ی پێویستیمان زۆره‌ و ئازادیشمان هه‌یه‌ و ده‌بێت خۆت له‌گه‌ڵ واقیعدا هاوته‌ریب بکه‌یه‌وه‌‌ و پێویسته‌ نه‌ته‌وه‌که‌ت و گه‌نجه‌که‌ت ڕازی بکه‌ی و هه‌ست به‌ که‌مایه‌سی ده‌که‌ی، بۆیه‌ ناچاری میوزیکی فارسی یا عه‌ره‌بی بهێنی و بیکه‌یت به‌ کوردی، ئه‌مه‌ کاری بازاڕ ئاسانتر ده‌کاته‌وه‌، هه‌روه‌ک چۆن بازاڕ پێویستی به‌ گۆشت و نان و په‌نیر و شتی دیکه‌ هه‌یه‌ و له ‌ده‌ره‌وه‌ ده‌یهێنێ،‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ پێویستی به ‌میوزیکی هاورده‌ هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر حکوومه‌ت پیانه‌گات ناتوانێ‌ میلله‌ته‌که‌ی بێبه‌ش بکا.
که‌چی‌ سیسته‌مه‌که‌مان له‌ هه‌مان کاتدا که‌ ڕوو له‌ هاوه‌رده‌ ده‌کات ده‌بێ بیر له‌وه‌ش بکاته‌وه‌؛ ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌هێنرێ‌ نابێ ئه‌وه‌ی ناوخۆ بمرێنێ‌. هه‌ر چه‌ند ئه‌مه‌ بابه‌تێکی هاوسه‌نگی حکوومه‌تدارییه‌ و من نایزانم و نامه‌وێ‌ بچمه‌ ناو بابه‌ته‌که‌، ئه‌گه‌ر بیشیزانم نامه‌وێ‌ باسی لێوه‌ بکه‌م چونکه‌ ئه‌وه‌یان کاری من نییه‌.
پرسیاری دووهه‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ چۆن ئه‌و باڵانسه‌ ڕاده‌گری؟ به‌ وێنه‌ هه‌موو باشده‌زانین‌ که‌ ئێمه‌ له‌ ئامێری ته‌مووره‌دا بوارمان زۆره‌ و له‌وه‌دا هیچ گومان نییه‌ که‌ سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌کی ئه‌م ئامێره‌ بۆ کورد ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به ‌تایبه‌ت بۆ کاکه‌یی، حه‌قییه‌کان، یه‌زیدیه‌کان، که‌ له ‌سه‌رده‌می زه‌رده‌شته‌وه‌ ماوه‌ته‌وه‌، ئه‌وه‌یکه‌ ته‌مه‌نی سه‌ره‌تاییه‌که‌ی بۆ که‌ی ده‌گه‌رێته‌وه‌ باش نازانم، به‌ڵام ده‌زانم له‌700  ساڵ له‌وه‌و پێش وه‌ک ئامێرێکی ئایینی که‌ڵکی لێوه‌رگیراوه‌، ئێستاش له ‌ناوچه‌ی حه‌قه‌کانی کرماشان هه‌ر ئه‌و ته‌مووره‌یه‌یه‌ کاری پێده‌کرێت، ئه‌گه‌رچی پێشکه‌وتنی تیاکراوه،‌ به‌ڵام هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌و تیپه‌ دروست ده‌کرێت، به‌ڵام له‌ تورکیا به‌ هۆی بوونی جه‌ماوه‌رێکی 20 ملیۆنی کورد توانیویانه‌ سوود زیاتری لێوه‌ربگرن‌ و کامڵتری بکه‌ن و ژماره‌یه‌ک په‌رده‌ و باری پێوه‌ زیاد بکه‌ن‌، ژماره‌یه‌ک تۆن و گۆڕانکاری تیا دروست بکه‌ن، یان به ‌شێوه‌ی ئه‌لیکترۆنی له ‌ئۆرکێستراکاندا سوودی لێوه‌ربگرن‌.
ئامێره‌کانی باڵابان و شمشاڵ، جوزه‌له‌، زوڕنا بابه‌تێکی هه‌ره‌ گه‌وره‌یه‌، ئه‌مانه‌ له‌ کاتی خۆیدا هی هه‌موو میلله‌تانی دنیا بووه‌، ئینیسترۆمێتی سه‌ره‌کی گه‌لانی دنیا بووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ میوزیک لێبده‌ن، ئێمه‌ش هه‌مانبووه‌، به‌ڵام ئه‌وان پێشیانخستووه‌، به‌ڵام ئێمه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حکوومه‌ت نه‌بووین و میوزیکمان نه‌بووه‌ نه‌مانتوانیوه‌ پێشی بخه‌ین، ته‌نانه‌ت که‌مانچه‌ی خۆمانمان هه‌یه‌، زۆر جیاوازه‌ له‌گه‌ڵ که‌مانچه‌ی فارس و تورک و تورکمان و ئه‌وانی دیکه‌ش.
ئه‌مانه‌ی سه‌ره‌وه‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌یه‌ پێویسته‌ له ‌سێبه‌ری حکوومه‌تدا دروست ببێ‌، له‌به‌ر نیازی زۆر، کێشه‌ی سیاسی و ناوچه‌یی و کۆمه‌ڵایه‌تی، هێشتا حکوومه‌ته‌که‌مان به‌م کارانه‌ نه‌گه‌یشتووه‌، به‌ڵام ‌پێویسته‌ له ‌داهاتوودا به‌شێوه‌یه‌کی زانستی ئه‌مانه‌دابرێژێ و پلانی بۆ دابنێ‌ و پله‌ به‌پله‌ ئه‌مانه‌ بکرێ‌، ناتوانین میوزیکی کوردیمان هه‌بێ‌ و که‌ره‌سته‌ یا ئامێری میوزیکی کوردیمان نه‌بێ‌، ئه‌وانه‌ت هه‌بوو ده‌توانی گۆڕانکاری تێدا بکرێ‌.
به‌نموونه‌ له‌ساڵی 2004 بۆیه‌که‌مجار له‌ رێگای سه‌مفۆنیکی عێراق /به‌شی سلێمانی/ پلانێکمان بۆ دانا، که‌ وه‌ک ئۆکسترا ژماره‌یه‌ک گۆرانی کوردی تۆمار بکه‌ین، له‌و کاره‌دا من رامسپاردن پێویسته‌ سازگه‌لی کوردیشی تێدا بێ‌، کاتی خۆی مامۆستا عه‌بدوڵڵا جه‌مال ئه‌م کاره‌ی کرد، باڵه‌بان، ده‌ف، که‌مانچه‌، ئه‌مانه‌ ئه‌و شتانه‌بوون خستیانه‌ ئه‌و ئۆرکێسترایه‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌وه‌نده‌ ناوبانگی ده‌رکرد که‌ له‌دیسێمبه‌ری 2004 داوه‌تنامه‌یان له‌کۆشکی سپییه‌وه‌ بۆهات له‌به‌رده‌م بووش نمایشی ئه‌و کۆنسێرته‌یان بکه‌ن، له‌ نیویۆرکیش هه‌مان نمایشیان دووباره‌ کرده‌وه‌. له‌بیرمه‌ ئه‌و کات نیویۆرک تایمز له‌باره‌ی ئه‌و ئۆکێسترایه‌وه‌ نووسیبووی؛ باڵه‌بانی به‌ناونیشانی "ئینسترۆمێتی غه‌مناک" ناوبردووه‌.
ئه‌مه‌ نیشان ده‌دات که‌‌ ئێمه‌ ده‌توانین میوزیکی خۆمانمان هه‌بێ‌، ژماره‌یه‌کی له‌و کارانه‌ی ئێمه‌ بانگهێشتی خوالێخۆشبوو قاله‌مه‌ڕه‌ له‌ته‌مه‌نی 94 ساڵیدا بوو، ئێمه‌ هێنامان و له ‌ستۆدیۆی ئنستیتیوته‌که‌ماندا ئه‌و پارچانه‌ی ئه‌و ژه‌نیانی تێکه‌ڵ به‌ میوزیکی کلاسیک کرد، که ‌تا ئێستاش له ‌ته‌له‌فزیۆنه‌کان بڵاو ده‌کرێنه‌وه‌. پێموایه‌ ده‌یانساڵی دیکه‌ش ئه‌و کاره‌ی ئێمه‌ دووباره‌ بکرێته‌وه‌ وا نازانم خه‌ڵکی حه‌زی لێنه‌کات، تێکه‌ڵکردنی ته‌کنیک له‌گه‌ڵ میلۆدی فۆلکلۆری ڕه‌سه‌نی خۆمان یاخود هه‌ر میلله‌تێکی دیکه‌ یارمه‌تیده‌رێکی باشن بۆ مۆسیقای کوردی.
 
کوردپرێس: مامۆستا، پرسیارێک که‌ ڕه‌نگه‌ پێشتریش له‌ ئێوه‌ پرسراوه‌، پرسیار له‌ خۆخانه‌نشین کردنتان له‌ بواری گۆرانیبێژی و ئاواز خوێندنه‌، به‌ڵام ئێوه‌ تا ئێستا وه‌ڵامێکی ڕوونتان به‌م پرسه‌ نه‌داوه‌ته‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ ئێمه‌ پرسیاره‌که‌مان به‌ ڕێگایه‌کی دیکه‌دا ده‌به‌ین و ده‌پرسین، ئاخۆ ئه‌م خانه‌نشین کردنه‌ بۆ مه‌به‌ستی هه‌وڵدان له‌ بواره‌کانی دیکه‌ی مۆسیقایی وه‌ک توێژینه‌وه‌، نووسین و فێرکارییه‌ یان خانه‌نشین بوونێکی سه‌ڵه‌ته‌؟
مه‌زهه‌ری خالقی: حه‌ز ناکه‌م هیچ شتێک‌ به‌بێ‌ وه‌ڵام بهێڵمه‌وه‌، زۆرجار من ئه‌مه‌م وه‌ک پرسیارێکی گشتی لێکراوه‌، له‌ناو بازاڕیشدا هه‌ر که‌س پێم ده‌گات، داوای به‌رهه‌می نوێ‌ ده‌کات، خۆزگه‌ بکرابایه‌ ئه‌و خه‌ڵکانه‌ ئه‌م چاوپێکه‌وتنه‌ بخوێننه‌وه‌ و به‌که‌سانی دیکه‌شی بڵێن، که‌ ئیتر ئه‌وه‌نده‌ دووباره‌ نه‌بێته‌وه‌، چونکه‌ نزیکه‌ی 9 ساڵه‌ له هه‌رێمی کوردستان  ئه‌م وتانه‌ دووباره‌ ده‌که‌مه‌وه‌.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ی موزیک له‌ مێژووی کورددا خاوه‌نی نه‌بووه‌، ئه‌و که‌سانه‌ی کاری گۆرانی و میوزیکی کوردی ده‌که‌ن گه‌ره‌نتی نییه‌ بۆ ژیانیان، له‌ کورددا نه‌تده‌توانی له ‌میوزیکدا نانی خۆت بخۆی، و بژێوی خێزان و منداڵت دابین بکه‌ی،
/ 1 نظر / 30 بازدید
سایت بزرگ عاشقانه خاطره ها

سایت بزرگ عاشقانه خاطره ها مجموعه گلچین قشتنگ ترین و بهترین مطالب عاشقانه و احساسی با موضوعات : اس ام اس داستان کوتاه نامه عاشقانه متن های عاشقانه اشعار سخن بزرگان آوا و نوا الهی نامه سایت عاشقانه خاطره ها : Khatereha.org صفحه فیس بوک سایت www.facebook.com/khatereha.org با توجه به فیلترشدن گالری عکس با 800 عکس با کیفیت فوق العاده بالا با موضوع انحصاری عاشقانه لطفا برای دریافت عکس ها و مطالب صفحه فیس بوک را لایک نمایید